Lịch Sử & Nguồn Gốc Kinh Dịch

Kinh Dịch — Cuốn Sách Cổ Nhất Còn Sống

Trong hàng nghìn cuốn sách cổ đại của nhân loại, rất ít cuốn vượt qua được thử thách của thời gian. Kinh Dịch (易經) là một trong số ít ngoại lệ phi thường — một tác phẩm được viết cách đây hơn 3000 năm mà ngày nay vẫn được nghiên cứu, ứng dụng, và tranh luận sôi nổi trên toàn thế giới. Từ các nhà triết học phương Đông đến các nhà vật lý lượng tử phương Tây, từ nhà phong thuỷ đến nhà tâm lý học Carl Jung — tất cả đều tìm thấy giá trị trong cuốn sách kỳ lạ này. Vậy Kinh Dịch ra đời như thế nào, và tại sao nó lại có sức sống mãnh liệt đến vậy?

Kinh Dịch không phải là tác phẩm của một người hay một thời đại. Nó là kết tinh trí tuệ của nhiều thế hệ thánh nhân Trung Hoa, được xây dựng và hoàn thiện qua hàng nghìn năm. Truyền thống ghi nhận bốn vị thánh nhân đã đóng góp xây dựng nên Kinh Dịch như ta biết ngày nay — và câu chuyện của họ phản ánh chính triết lý cốt lõi của Dịch: sự biến đổi không ngừng.

Phục Hy — Người Vẽ Bát Quái Đầu Tiên (~2800 TCN)

Theo truyền thuyết, Phục Hy (伏羲) là vị vua huyền thoại đầu tiên của Trung Hoa, sống khoảng 2800 năm trước Công nguyên. Câu chuyện kể rằng, một ngày Phục Hy ngồi bên bờ sông Hoàng Hà, quan sát thiên nhiên xung quanh. Ông nhìn trời và thấy mặt trời mọc rồi lặn, nhìn đất và thấy núi sông biến đổi, nhìn động vật và thấy chim muông thay lông đổi sắc theo mùa. Từ sự quan sát tỉ mỉ này, ông nhận ra rằng vạn vật trong vũ trụ đều vận hành theo những quy luật nhất định — và những quy luật ấy có thể được biểu diễn bằng ký hiệu.

Phục Hy sáng tạo ra hệ thống ký hiệu đơn giản nhưng thiên tài: chỉ dùng hai loại vạch — vạch liền (——) đại diện cho Dương, và vạch đứt (— —) đại diện cho Âm. Bằng cách chồng ba vạch lên nhau, ông tạo ra 8 quẻ đơn (Bát Quái), mỗi quẻ đại diện cho một hiện tượng tự nhiên cơ bản: Trời, Đất, Sấm, Gió, Nước, Lửa, Núi, Đầm. Đây chính là Tiên Thiên Bát Quái — nền móng của toàn bộ hệ thống Kinh Dịch.

Văn Vương — Người Tạo 64 Quẻ Kép (Thế Kỷ 11 TCN)

Hơn một nghìn năm sau Phục Hy, Cơ Xương — tức Chu Văn Vương (周文王) — là người tiếp nối và phát triển hệ thống Dịch lên tầm cao mới. Văn Vương là thủ lĩnh bộ tộc Chu, sống vào cuối thời nhà Thương (khoảng thế kỷ 11 TCN). Bị vua Trụ bạo ngược bắt giam tại ngục Dũ Lý trong 7 năm, thay vì tuyệt vọng, Văn Vương đã dành toàn bộ thời gian trong ngục để nghiên cứu và phát triển Bát Quái của Phục Hy.

Ý tưởng thiên tài của Văn Vương là chồng hai quẻ đơn (3 hào) lên nhau để tạo thành quẻ kép (6 hào). Với 8 quẻ đơn kết hợp với nhau, ông tạo ra tổng cộng 8 × 8 = 64 quẻ kép. Mỗi quẻ kép gồm 6 hào, tổng cộng 384 hào. Văn Vương còn viết lời giải thích cho mỗi quẻ, gọi là Quái Từ (卦辭) — mô tả ý nghĩa tổng quát, cát hung, và lời khuyên của mỗi quẻ. Ngoài ra, ông còn sắp xếp lại trật tự Bát Quái, tạo nên Hậu Thiên Bát Quái — hệ thống phản ánh quy luật vận hành thực tế của tự nhiên, khác với Tiên Thiên Bát Quái mang tính lý tưởng của Phục Hy.

Chu Công — Người Viết Hào Từ

Chu Công (周公) là con trai của Văn Vương và là nhiếp chính vương thời nhà Chu. Ông tiếp tục công trình của cha bằng cách viết lời giải thích chi tiết cho từng hào trong mỗi quẻ, gọi là Hào Từ (爻辭). Nếu Quái Từ của Văn Vương cho ta bức tranh tổng thể về mỗi quẻ, thì Hào Từ của Chu Công phân tích từng giai đoạn, từng vị trí cụ thể trong quẻ. Với 64 quẻ × 6 hào = 384 hào từ, Chu Công đã tạo ra một hệ thống phân tích cực kỳ chi tiết và tinh tế.

Khổng Tử — Người Nâng Dịch Thành Triết Học (Thế Kỷ 6 TCN)

Khoảng 500 năm sau Văn Vương và Chu Công, Khổng Tử (孔子, 551-479 TCN) — nhà triết học vĩ đại nhất của Trung Hoa — say mê nghiên cứu Kinh Dịch đến mức "vi biên tam tuyệt" (韋編三絕) — đọc Dịch nhiều đến nỗi dây buộc sách bằng da bò đứt ba lần. Ông viết Thập Dực (十翼) — mười bài bình luận, gồm Thoán Truyện, Tượng Truyện, Hệ Từ Truyện, Văn Ngôn Truyện, Thuyết Quái Truyện, Tự Quái Truyện, và Tạp Quái Truyện. Thập Dực đã biến Kinh Dịch từ một cuốn sách bói toán thuần tuý thành tác phẩm triết học vĩ đại, bàn về bản chất vũ trụ, đạo đức con người, và quy luật biến đổi của vạn vật.

Ba Bản Dịch Trong Lịch Sử

Ít người biết rằng trong lịch sử Trung Hoa, thực ra có ba cuốn Dịch khác nhau, mỗi cuốn gắn liền với một triều đại:

Liên Sơn Dịch lấy quẻ Cấn (Núi) làm đầu, phản ánh tư duy của cư dân vùng núi thời nhà Hạ. Quy Tàng Dịch lấy quẻ Khôn (Đất) làm đầu, phản ánh nền văn minh nông nghiệp nhà Thương. Chu Dịch lấy quẻ Càn (Trời) làm đầu, phản ánh tư tưởng "thuận theo thiên mệnh" của nhà Chu. Hai bản Dịch đầu đã thất truyền qua các cuộc chiến và biến động lịch sử — chỉ còn Chu Dịch tồn tại đến ngày nay, và đó chính là "Kinh Dịch" mà chúng ta nghiên cứu.

Ảnh Hưởng Sâu Rộng Của Kinh Dịch

Kinh Dịch không chỉ là sách bói toán — nó là nền tảng tư tưởng của toàn bộ văn minh phương Đông. Y học cổ truyền sử dụng Âm Dương Ngũ Hành từ Dịch để chẩn đoán và điều trị bệnh. Phong thuỷ dùng Bát Quái và Hậu Thiên đồ để phân tích năng lượng không gian. Thiên văn học cổ đại dùng Dịch lý để giải thích sự vận hành của nhật nguyệt tinh tú. Binh pháp (như Tôn Tử Binh Pháp) chịu ảnh hưởng sâu sắc từ tư tưởng biến hoá của Dịch. Ngay cả hệ nhị phân — nền tảng của máy tính hiện đại — cũng được Leibniz phát triển sau khi tiếp xúc với hệ thống Âm Dương hai vạch của Kinh Dịch.

Trong thế kỷ 20, nhà tâm lý học Carl Jung đã sử dụng Kinh Dịch để phát triển khái niệm "đồng thời tính" (synchronicity), và nhà vật lý Niels Bohr chọn biểu tượng Thái Cực cho gia huy của mình vì thấy sự tương đồng với nguyên lý bổ sung trong vật lý lượng tử.