Thành thạo AF modes, AF area, Eye AF, manual focus, back-button focus, DOF, bokeh, hyperfocal distance và focus stacking — từ lý thuyết đến thực chiến.
Bạn có thể sửa phơi sáng, cắt lại bố cục, thậm chí đổi màu hoàn toàn trong hậu kỳ — nhưng một bức ảnh mất nét ở chủ thể chính thì không có cách nào cứu được. Phần mềm "làm nét" (sharpen) chỉ tăng contrast cạnh chứ không tạo ra chi tiết mới. Vì vậy, lấy nét chính xác ngay từ lúc bấm máy là kỹ năng nền tảng quan trọng nhất mà mọi nhiếp ảnh gia cần thành thạo trước khi nghĩ đến bất kỳ thứ gì khác.
Hệ thống autofocus (AF) trên máy ảnh và điện thoại năm 2026 đã tiến hóa vượt bậc: AI nhận diện chủ thể, eye-tracking xuyên qua kính râm, tốc độ phản hồi gần như tức thì với hàng nghìn điểm AF phủ toàn khung hình. Tuy nhiên, máy móc chỉ thông minh khi bạn ra đúng lệnh cho nó. Hiểu cách AF hoạt động, biết khi nào dùng chế độ nào, và biết khi nào phải can thiệp thủ công — đó mới là điều tạo nên sự khác biệt giữa người chụp ảnh và nhiếp ảnh gia.
Mọi máy ảnh hiện đại đều có ít nhất ba chế độ AF cơ bản. Mỗi chế độ phù hợp với một nhóm tình huống khác nhau, và việc chọn sai chế độ là nguyên nhân phổ biến nhất khiến ảnh bị mất nét. Hãy cùng đi sâu vào từng chế độ.
Khi bạn nhấn nửa nút chụp (hoặc nút AF-ON), máy lấy nét một lần duy nhất rồi khóa nét tại vị trí đó. Đèn AF trong viewfinder sẽ sáng xanh (hoặc phát tiếng "bíp") xác nhận đã khóa nét thành công. Từ thời điểm đó, dù chủ thể di chuyển hay bạn recompose khung hình, điểm nét vẫn giữ nguyên cho đến khi bạn nhả nút và nhấn lại.
Khi nào dùng AF-S:
Ưu điểm: Kiểm soát tuyệt đối — bạn quyết định chính xác điểm nét rồi khóa lại. Không bị máy "đổi ý" giữa chừng. Nhược điểm: Nếu chủ thể di chuyển sau khi khóa nét (dù chỉ vài cm ở khẩu lớn), ảnh sẽ mất nét. Hoàn toàn không phù hợp cho chủ thể chuyển động.
Khi bạn nhấn giữ nửa nút chụp, máy liên tục cập nhật lấy nét theo chủ thể — hàng chục đến hàng trăm lần mỗi giây. Nếu chủ thể tiến lại gần hoặc lùi ra xa, hệ thống AF dự đoán hướng di chuyển và điều chỉnh ống kính liên tục để giữ nét. Đây là chế độ không thể thiếu khi chụp chủ thể chuyển động.
Khi nào dùng AF-C:
Ưu điểm: Giữ nét liên tục trên chủ thể di chuyển. Kết hợp với burst mode (chụp liên tiếp 10-30 fps), tỷ lệ ảnh nét cực cao. Nhược điểm: Tiêu thụ pin nhiều hơn AF-S. Ở một số máy đời cũ, AF-C có thể "hunting" (lấy nét qua lại) nếu chủ thể thiếu contrast hoặc di chuyển quá nhanh. Máy 2026 đã cải thiện đáng kể vấn đề này.
Máy tự động phán đoán chủ thể đứng yên hay di chuyển, rồi chuyển giữa AF-S và AF-C. Nghe tiện lợi, nhưng thực tế máy không phải lúc nào cũng đoán đúng ý bạn — đặc biệt với chủ thể di chuyển chậm (máy có thể "nghĩ" là đứng yên) hoặc chủ thể đứng yên nhưng có vật khác di chuyển ngang qua.
Khi nào có thể dùng AF-A: Khi bạn chụp hỗn hợp nhiều thể loại liên tục (du lịch, sự kiện gia đình) và không có thời gian chuyển chế độ. Tuy nhiên, hầu hết nhiếp ảnh gia có kinh nghiệm không dùng AF-A — họ chủ động chọn AF-S hoặc AF-C dựa trên tình huống, vì kiểm soát luôn tốt hơn phỏng đoán.
Nếu AF mode (AF-S/AF-C) quyết định cách máy lấy nét, thì AF area mode quyết định ở đâu máy lấy nét trong khung hình. Máy ảnh mirrorless 2026 có hàng trăm đến hàng nghìn điểm AF phủ 93-100% khung hình. Bạn cần chọn cách sử dụng chúng.
Bạn chọn chính xác một điểm AF bằng joystick hoặc touchpad trên máy ảnh. Máy chỉ lấy nét tại điểm đó, bỏ qua mọi thứ khác. Đây là chế độ kiểm soát cao nhất — bạn quyết định chính xác vị trí nét.
Phù hợp: Chân dung tĩnh (đặt điểm AF vào mắt), macro (chọn chi tiết cụ thể cần nét), phong cảnh (lấy nét tiền cảnh cụ thể), kiến trúc. Hạn chế: Khi chủ thể di chuyển nhanh, bạn phải liên tục di chuyển điểm AF theo — rất khó với hành động tốc độ cao.
Máy lấy nét trong một vùng (nhóm điểm AF) mà bạn chọn — ví dụ vùng giữa-trái, vùng trên-phải. Trong vùng đó, máy tự chọn điểm AF tốt nhất (thường là điểm gần nhất hoặc có contrast cao nhất). Đây là sự cân bằng giữa kiểm soát và tốc độ.
Phù hợp: Thể thao khi bạn biết chủ thể sẽ xuất hiện ở vùng nào của khung hình, chụp sự kiện khi cần nhanh nhưng vẫn muốn kiểm soát tương đối. Hạn chế: Máy có thể lấy nét sai vật trong cùng zone nếu có nhiều chủ thể.
Máy tự chọn điểm AF trong toàn bộ khung hình. Trên máy 2026, chế độ này thường kết hợp với AI subject detection — máy nhận diện chủ thể chính (người, động vật, xe) và tự lấy nét vào đó.
Phù hợp: Chụp nhanh khi không có thời gian chọn điểm AF, street photography, hoặc khi bạn tin tưởng AI detection của máy. Hạn chế: Nếu có nhiều chủ thể, máy có thể chọn sai. Ví dụ: bạn muốn nét vào người đứng xa nhưng máy nét vào người gần hơn.
Bạn chọn chủ thể ban đầu (bằng cách đặt điểm AF lên chủ thể rồi nhấn AF), sau đó máy sẽ theo dõi chủ thể đó khi nó di chuyển khắp khung hình. Tracking hiện đại dùng AI để nhận diện hình dạng, màu sắc, kích thước chủ thể — nên ngay cả khi chủ thể bị che khuất tạm thời rồi xuất hiện lại, máy vẫn "nhớ" và tiếp tục theo dõi.
Phù hợp: Thể thao, chim bay, xe đua, trẻ em chạy — bất kỳ chủ thể nào di chuyển không đoán trước trong khung hình. Kết hợp AF-C + Tracking là combo mạnh nhất cho chủ thể chuyển động.
Eye AF (Eye Detection Autofocus) là bước tiến lớn nhất trong công nghệ lấy nét thập kỷ qua. Thay vì bạn phải di chuyển điểm AF đến mắt chủ thể, máy ảnh tự động nhận diện và lấy nét vào mắt — liên tục, real-time, ngay cả khi chủ thể di chuyển, quay đầu, hoặc mắt bị che một phần.
Các loại subject detection năm 2026:
Cách setup Eye AF trên các hãng phổ biến:
Mẹo sử dụng Eye AF hiệu quả: Khi chụp nhóm người, máy có thể nhảy nét giữa các mắt khác nhau. Giải pháp: chuyển sang Zone AF và đặt zone lên khuôn mặt người bạn muốn nét — Eye AF sẽ ưu tiên mắt trong zone đó. Hoặc trên Sony/Canon, bạn có thể chọn ưu tiên mắt trái hoặc mắt phải trong menu.
Dù AF năm 2026 cực kỳ thông minh, vẫn có những tình huống mà manual focus (MF) cho kết quả tốt hơn hoặc là lựa chọn duy nhất khả thi.
Focus peaking là tính năng hiển thị viền màu sáng (shimmer) trên các cạnh đang nét trong Live View hoặc EVF. Khi bạn xoay vòng lấy nét, viền màu "di chuyển" theo vùng nét, giúp bạn xác định chính xác mặt phẳng nét mà không cần zoom vào kiểm tra.
Ba màu peaking phổ biến:
Cài đặt peaking level: Hầu hết máy cho chọn Low / Mid / High. Mức High hiển thị peaking rộng hơn (dễ thấy nhưng kém chính xác). Mức Low chỉ hiển thị ở vùng nét nhất (khó thấy nhưng chính xác hơn). Bắt đầu với Mid, sau đó chỉnh theo thói quen.
Bấm nút phóng to (thường gán vào nút tùy chỉnh) để zoom Live View 5x-10x vào điểm nét. Kết hợp với focus peaking: peaking cho bạn "tổng quan" vùng nét, magnify cho bạn kiểm tra chi tiết pixel-level. Đặc biệt hữu ích cho astrophotography (zoom vào ngôi sao) và macro (zoom vào chi tiết nhỏ).
Mặc định, nhấn nửa nút chụp vừa lấy nét vừa đo sáng. Back-button focus (BBF) tách chức năng lấy nét sang một nút riêng ở mặt sau máy — thường là nút AF-ON (Sony, Nikon) hoặc nút tương đương (Canon: AF-ON hoặc * button). Khi đó, nút chụp chỉ còn chức năng chụp ảnh và đo sáng.
Cách setup BBF:
Tại sao pro dùng BBF — 5 lý do:
Workflow thay đổi thế nào: Tuần đầu tiên sẽ khó chịu — bạn sẽ quên nhấn AF-ON và bấm chụp ra ảnh mất nét. Đây là bình thường. Sau 1-2 tuần, ngón cái tự động nhấn AF-ON trở thành phản xạ, và bạn sẽ không bao giờ muốn quay lại cách cũ. Mẹo: dán một miếng băng keo nhỏ lên nút AF-ON tuần đầu để ngón cái "cảm nhận" được vị trí nút mà không cần nhìn.
Độ sâu trường ảnh (DOF) là vùng không gian trước và sau điểm lấy nét mà vẫn hiển thị chấp nhận được là "nét" trong ảnh. DOF mỏng = chỉ một lát mỏng nét, phần còn lại mờ. DOF sâu = gần như mọi thứ từ gần đến xa đều nét. DOF không phải đường ranh giới sắc nét giữa "nét" và "mờ" — nó là vùng chuyển tiếp dần dần. "Nét chấp nhận được" phụ thuộc vào kích thước xem ảnh và khoảng cách người xem đứng.
Khẩu độ là yếu tố ảnh hưởng DOF trực tiếp và dễ điều chỉnh nhất trên máy ảnh. Quy tắc đơn giản: số f nhỏ = DOF mỏng, số f lớn = DOF sâu.
Ví dụ thực tế với lens 85mm, khoảng cách 2m:
Khoảng cách từ máy ảnh đến chủ thể ảnh hưởng DOF rất mạnh. Càng gần chủ thể, DOF càng mỏng — và mối quan hệ này không tuyến tính mà theo cấp số nhân.
Ví dụ thực tế với lens 50mm f/2.8:
Đây là lý do ảnh macro có DOF cực kỳ mỏng dù bạn đã thu khẩu f/16 — khoảng cách quá gần. Và cũng là lý do lens tele 200mm vẫn cho ảnh nét từ gần đến xa khi chụp phong cảnh từ xa — khoảng cách quá lớn.
Tiêu cự dài hơn cho DOF mỏng hơn ở cùng khoảng cách chụp và cùng khẩu độ. Nhưng đây là điểm hay bị hiểu sai: nếu bạn di chuyển để giữ cùng framing (chủ thể chiếm cùng tỷ lệ khung hình), sự khác biệt DOF giữa các tiêu cự giảm đáng kể — gần như chỉ phụ thuộc vào khẩu độ.
Ví dụ so sánh — cùng framing (chân dung nửa người):
Sự khác biệt đến từ hai yếu tố: DOF thực sự mỏng hơn ở tele, VÀ tiêu cự dài "nén" nền lại gần hơn (compression effect), khiến nền mờ trông lớn hơn và "creamy" hơn.
Thay vì đoán mò, bạn có thể tính chính xác DOF bằng app hoặc web. Các công cụ phổ biến:
Cách dùng: Nhập tiêu cự ống kính, khẩu độ, khoảng cách đến chủ thể, và kích thước cảm biến (full-frame, APS-C, MFT). App sẽ cho bạn: DOF tổng (bao nhiêu cm/m nét), giới hạn nét gần, giới hạn nét xa, và hyperfocal distance. Đặc biệt hữu ích khi chụp sản phẩm hoặc nhóm người — bạn cần biết chính xác DOF có đủ phủ hết chủ thể không.
Bokeh (ボケ — tiếng Nhật, nghĩa là "mờ") không đơn thuần là "nền mờ hay không mờ" — mà là chất lượng thẩm mỹ của vùng ngoài vùng nét. Hai bức ảnh cùng mức xóa phông nhưng bokeh có thể trông rất khác nhau: một bên mượt mà, một bên lổn nhổn khó chịu.
Smooth bokeh: Vùng mờ nhìn như kem mịn, không có texture rõ ràng, chuyển tiếp dịu dàng. Lens nổi tiếng: Sony 85mm f/1.4 GM, Canon RF 85mm f/1.2 L, Nikon 85mm f/1.2 S.
Busy bokeh: Vùng mờ có texture lộn xộn — cành cây, lá cây mờ nhưng vẫn "hiện hình", viền cứng, pattern lặp lại. Thường xảy ra với lens rẻ hoặc lens có thiết kế quang học cũ. Tuy nhiên, một số lens vintage có "swirly bokeh" (bokeh xoáy) lại được yêu thích vì hiệu ứng nghệ thuật độc đáo — như Helios 44-2 58mm f/2.
Công thức bokeh mạnh nhất: Khẩu lớn (f/1.2-f/2) + tiêu cự dài (85-135mm) + đứng gần chủ thể (1.5-3m) + nền cách xa chủ thể (5-15m) + nền có nhiều điểm sáng nhỏ (đèn LED, nắng xuyên lá) = bokeh ball tròn, mịn, bay bổng.
Hyperfocal distance là khoảng cách lấy nét ngắn nhất mà tại đó mọi thứ từ một nửa khoảng cách đó đến vô cực đều nằm trong vùng nét chấp nhận được. Đây là kỹ thuật tối ưu DOF cho phong cảnh — bạn đảm bảo cả tiền cảnh gần lẫn núi xa đều sắc nét trong cùng một kiểu.
Công thức đơn giản hóa:
Hyperfocal ≈ (Tiêu cự²) ÷ (Khẩu độ × Circle of Confusion)
Circle of Confusion (CoC) ≈ 0.03mm cho full-frame, 0.02mm cho APS-C. Bạn không cần nhớ công thức — dùng app tính.
Bảng tra Hyperfocal Distance (Full-Frame):
Ví dụ thực tế: Bạn chụp biển lúc hoàng hôn với lens 24mm f/11. Tra bảng: hyperfocal = 1.7m. Lấy nét vào đá ở khoảng cách 1.7m → mọi thứ từ 0.85m đến vô cực đều nét. Nếu bạn lấy nét vào đường chân trời (vô cực) thay vì hyperfocal, vùng gần 0.85m-1.7m sẽ mờ — lãng phí DOF một cách vô nghĩa.
Khi nào dùng hyperfocal: Bất cứ khi nào bạn muốn ảnh phong cảnh nét từ tiền cảnh gần đến hậu cảnh xa. Đặc biệt quan trọng khi có foreground interest (đá, hoa, vũng nước phản chiếu) cách camera 1-3m mà bạn muốn nét cùng với dãy núi ở xa.
Có những tình huống mà dù bạn đã dùng hyperfocal, thu khẩu f/16, DOF vẫn không đủ phủ hết chủ thể — đặc biệt trong macro và phong cảnh wide-angle với tiền cảnh cực gần. Giải pháp: focus stacking.
Nguyên lý: Chụp nhiều kiểu cùng framing nhưng lấy nét ở các điểm khác nhau từ gần đến xa. Sau đó dùng phần mềm ghép các vùng nét của mỗi kiểu thành một bức ảnh cuối cùng — toàn bộ nét từ cận nhất đến xa nhất.
Quy trình focus stacking:
Ứng dụng:
Lưu ý: Nhiều máy 2026 (Sony A7R V, Nikon Z8, Canon R5 II, OM System OM-1 II) có tính năng Focus Bracketing tự động — máy tự chụp chuỗi ảnh với bước nét đều, bạn chỉ cần ghép trong phần mềm. OM System thậm chí ghép luôn trong máy.
Hãy cùng phân tích một tình huống thực tế đòi hỏi kết hợp nhiều kỹ thuật lấy nét: chụp chim đang bay — một trong những thể loại khó nhất trong nhiếp ảnh.
Setup:
Workflow thực tế:
Lỗi thường gặp:
Focus hunting: Máy lấy nét qua lại không dừng → thiếu sáng hoặc chủ thể thiếu contrast. Giải pháp: chuyển MF, hoặc lấy nét vào cạnh có contrast cao gần chủ thể rồi recompose.
Nét sai chủ thể: Máy nét vào nền thay vì người trước → chuyển từ Wide sang Zone hoặc Single Point, hoặc dùng Tracking bắt đúng chủ thể.
Front-focus / Back-focus: Ảnh nét nhưng lệch phía trước hoặc sau chủ thể → calibrate AF trong menu máy (AF Fine Tune) hoặc mang lens đi hiệu chỉnh.
Micro blur: Ảnh trông nét ở LCD nhưng zoom 100% hơi mờ → tốc độ chụp chậm hoặc rung tay. Quy tắc: tốc độ tối thiểu = 1/(tiêu cự × 2). Ví dụ: 85mm → tối thiểu 1/170s.
Nét tai thay vì nét mắt: Ở khẩu f/1.4, DOF chỉ vài cm. Nếu lấy nét vào tai hoặc mũi, mắt sẽ mờ → luôn dùng Eye AF cho chân dung ở khẩu lớn.
Bạn đã sẵn sàng? Hãy kiểm tra kiến thức!
8 Quiz · Cần đạt ≥60% quiz để hoàn thành bài học
